Faʻafefea tu ma aga a tagata Maya

Faʻafefea tu ma aga a tagata Maya? Afai na e asia le itu i saute o Mekisiko ma vaʻai i nofoaga pei Chichen Itza, i le Penisula Yucatanpoʻo Comalcalco, e mautinoa na e fesiligia oe lava i lenei fesili. Aua o lena anamua Mesoamerican malo o loʻo faʻaosoina lava le naunau tele mai ia i tatou.

I le silia ma le tolu afe tausaga o le talaʻaga, na oʻo i le aganuʻu Maya se maualuga tulaga o atinae. Na mafai ona ia fauina ni tetele tetele ma isi fausia na matuaʻi mafai lava ona tatali le gasologa o taimi; e faʻatulaga ai faiga faʻaupufai faigata i lalo o le faʻavae o taulaga-taulaga; ia faʻamautu fesoʻotaʻiga fesoʻotaʻiga ma lautele teritori ma ia ausia se taua taua atamai tulaga o atinaʻe, ma le sili atu le alualu i luma tusitusiga i uma o Amerika Tutotonu. Afai e te manaʻo e saili pe faʻapefea ia tu ma aga a le au Maya, matou te faʻamalosia oe e faʻaauau faitau.

Faʻafefea aganuu a le au Mayans i lo latou vaitaimi o le maualuga silisili matagofie

O le auala sili e latalata ai i tu ma aga a le au Maya o le taulaʻi i le taimi o le taunuu mai o le Sipaniolo. Ma o lenei mo lua mafuaʻaga: o le sili ona tusia laʻasaga tulaga ma le taimi na avea ai lena malo maua se tikeri maualuga atu o atinaʻe. O le a tatou vaʻaia nei aganuʻu faʻatulagaina i latou i vaega eseʻese o le sosaiete.

Le lotu

Pei o latou tuaoi Amerika Tutotonu, o le Maya sa tagata faʻapaupau. Faatasi ai ma o latou atua, sa Itzamna, o le atua foafoa o ia foi na teuteuina le lagi ma le lalolagi, ma lona faʻapitoa lava. Ae faʻapea foi le fa sika poʻo ni atua o matagi; le Pawatun faia le Lalolagi ma le Tusipa na latou faia le mea lava lea e tasi i le lagi.

O le taua foi o le atua o le gata fulufulu, na maua igoa eseese faʻalagolago i le eria (mo se faʻataʻitaʻiga, i Yucatán na valaauina Kukulcan), ma Quetzalcoatl, le atua o le ola. Sa iai foi le tusi paia a le au Mayans e uiga i le amataga o le lalolagi. O ia lea Popol Vuh, na taʻua foi o le Tusi Fautua mo le faʻatauaina tele o le malamalamaaga o lau atunuʻu.

Vaʻai i Comalcalco

Comalcalco

I leisi itu, o le Mayans sa i ai se foliga saua o latou atua. Na latou faʻamamaluina i latou e taulaga a tagata aua ua latou talitonu o le auala lena na latou fafagaina ma faʻamalieina ai i latou. Ae, i se faʻaopopoga, e mafai ona tatou fai atu na latou fasiotia ina ia ola umi. Na talitonu tagata Mayans o le saunia o ola mo o latou atua, na latou faaumiumi ai foi o latou atua.

E le naʻo le pau lea o le mafuaʻaga na latou faia ai taulaga a tagata. Na latou faʻataunuʻuina foʻi i fesili mo ni seleselega lelei ma isi mataupu e faʻatatau i faʻagaioiga o le Vateatea pei o vaitau ma le tau.

I le iuga, a o le latou Olympus na faʻatulagaina mo atua, o tagata Mayans sa i ai lo latou lava lagi. O le Xibalba O le nofoaga lena, ae na o uma iai le lelei ma le leaga. Faʻamoemoeina ia latou amioga, sa togafitia ma le agamalu pe saua iina.

Sauniga a Maya

Na fesoʻotaʻi vavalalata ma lotu o sauniga a tagata Maya. E le o le tulaga lea i mataupu uma, o nisi o ia mea sa palapalā. Ae, i soʻo se tulaga, mea uma e fesoʻotaʻi ma a latou aga masani gaioiga gaioiga e mautinoa o le a tosina mai ai lou mafaufau. O le a matou faʻaali atu ia te oe nisi o nei sauniga.

Le tapuaiga o le cenotes

O nei torcas poʻo vaipanoa o loʻo gogoto e karst terrain e masani ona masani ai i le Penisula o Yucatan, lea o loʻo i ai turisi taulaga o le taʻua o Riviera Maya. Faʻafefea ona e asia i latou pe a fai e te malaga i le eria, matou te taʻu atu ia te oe, mo tagata Maya, o cenotes Nofoaga Paia. Sa manatu i latou o le faitotoʻa i lalo o le lalolagi ma o lea na faia ai sauniga ma taulaga i totonu ia latou.

O le taʻaloga polo, le maalofia pe a talanoa e uiga i tu ma aga a le au Maya

Eseese lava uiga na i ai mo lenei taulaga le pokoi e faapipii poʻo le taʻaloga polo, o se tasi o sauniga sili ona lauiloa a latou tu ma aga. E oʻo mai lava nei e mafai ona e vaʻai atu i nofoaga o toega o mea i le fanua na faʻataʻitaʻia ai. Ae sa avea foi o taua tele i le Mayans. E ala ia latou pati, na latou fofo ai feeseeseaiga i le va o taulaga, o lona uiga, o se sui i taua.

Malae taʻaloga polo

Malae taʻaloga polo i Monte Alban

Peitaʻi, o i latou na leiloa le tete na masani lava ona faʻaaoga faʻapitoa. O le mea lea, sa i ai foi lona lauiloa vaega masani. A o oe o le a fiafia e iloa le a lenei taʻaloga aofia ai o, o le a matou taʻu atu ia te oe e uiga i le pasiina o se polo i luga o le masonry upega e aunoa ma le papaʻi i le eleele. Ma naʻo latou tauʻau, tulilima poʻo suilapalapa na mafai ona lavea ai o ia.

Hanal Pixan, lona aso o le ua oti

Pei o le mea ua tupu i aso nei, sa iai foi aso o tagata maliliu o tagata Maya. O le tausamiga hanal pixan ma manatua tagata pele ma mea manogi, musika, taumafataga, ma isi sauniga.

Galue o le talisapaia mo le seleselega

Faʻafetai mo le seleselega o se gaioiga o loʻo i ai i aganuu uma o le lalolagi, tuanaʻi ma aso nei. Sa iai sauniga eseese a le au Maya mo le faagasologa atoa o le fanafanau o le laueleele.

Faatasi ai ma le Pa Puul na latou talosagaina le lagi e timu ma faʻatasi ma le Sac Ha Sa latou fesili mo le sana e atiaʻe. Na uma loa ona faʻaputuputu fua o le lalolagi, ona latou faʻafetai lea ia latou ile siva o Na Pach. Mo lenei sauniga mulimuli, na latou fausia pepe pepe mai i sana, tuu i luga o fatafaitaulaga ma faia tatalo a o inu. pinol, faia ma le sana lava.

Isi sauniga

Mulimuli, o le Xukulen O se sauniga o le latalata atu ia Itzamna, le atua foafoa, e fesili ia te ia mo le soifua maloloina ma le manuia, ao le Hetzmek o se ituaiga o sauniga papatisoga mo tamaiti laiti.

Faiga faaupufai ma agafesootai

O le au Mayans sa fai ma a latou malo le pule tupu, e ui lava e matuaʻi ese mai le mea sa i ai faʻataʻitaʻiga i Sepania, Egelani poʻo Farani i na taimi. Peitaʻi, e i ai ni mea e tutusa ai. O latou tupu na manatu o atalii o le atua ma, o le mea lea, o lona mana na sau mai le paia. I le taimi lava e tasi, na latou faʻaaogaina le malo o le latou taulaga-setete poʻo le teritori ma e oʻo foi i gaioiga faitaulaga.

Le Malumalu o le Jaguar Sili

Malumalu o le Jaguar Sili

E tusa ai ma le sosaiete, o le pule poʻo le vasega maualuga na faia, i le faʻaopopo i le tupu o ia lava, e isi faitaulaga o uiga mataga. Sa taua tele lotu i le lalolagi o Maya ma o le mafuaaga lena na i ai le mana tele i le au shamans. Na latou auai foi i faaiuga a le tupu. I le iuga, o le lona tolu o laina i totonu o le mauoa o le tamaloloa, o ana faalupega na tuufaasolo mai ma na fautuaina foi le tupu.

I leisi itu, sa i ai le vasega maualalo i ai le tagata faigaluega ma auauna i tafatafa o le pito maualalo o le sooga, o le pologa. O le vaega mulimuli na le maua uma aia ma o meatotino a le aliʻi na faʻatauina ia. I le iuga, ma le atinaʻeina o le Maya malo, a vasega ogatotonu, aofia ai tagata faigaluega lautele, faioloa, tufuga, ma fitafita tutotonu.

O le ami ma le taua

O le taua lava na taua tele i mafaufauga o nei tagata muamua-Columbian. Latou masani i totonu o latou pe faasaga i teritori lata ane ma o le autau a Maya na saunia lelei ma amio tele aʻoaʻiga. Sa iai mercenariesAe o tama soifua maloloina lelei uma na manaʻomia e auai i taua, ma e foliga mai foi o fafine na faia se sao i nei feteenaiga.

I le isi itu, o nei fitafita Maya na faʻaaogaina o meatau aufana ma u fanafana. Ae, tele lava latou faʻaaogaina le faʻamalo, o se fana fanafana, ma ua i taimi Sipaniolo, o se pelu umi pe greatsword. I se faʻaopopoga, na latou faʻatulagaina o latou tino i ofutau faia i padded cotton e faamaʻaina i le vai masima.

Mayan taulaga ma tusiata fale, o le sili lauiloa o aganuu Maya

O 'aʻai o lenei taulaga muamua o Columbian, e leʻi fuafuaina i se taulaga. Ma, faʻalauteleina faʻaletonu. Ae ui i lea, toetoe lava o latou uma o loʻo i ai se nofoaga tutotonu e fausiaina i sauniga ma faʻatautaia fale ma, faʻataʻamilo ai, tele nofoaga nofoia na faʻaopoopo i ai taimi.

E tele sili atu faigata o le fausaga Maya, i le tulaga o lenei aganuu ua manatu o se tasi o sili ona atiaʻe o aso anamua i tulaga o fausiaina. Sa i ai foi a latou tagata faigaluega faʻapitoa.

O le nofoaga o Palenque

Palenque Observatory

Na latou fauina sikuea, poletito, malae mo le taʻaloga polo ma taga sapalai pe o auala taavale. Ae sili atu i maota uma, malumalu, pyramids ma e oʻo lava i nofoaga faʻapitoa. Tele o nei fausiaina, i se faʻaopopoga, sa teuteuina i atavali, faʻatagata poʻo stucco reliefs.

Masalo o se tasi o ona sili ona manuia fale o le pyramid tafatolu. E aofia ai se fale autu faʻapipiʻiina e ni laiti se lua i ona itu ma faʻasaga i totonu, uma fausia i luga o le tulaga tutusa luga. Na latou o mai e faia i latou o tele tele ma e talitonuina o lenei fomu e fesoʻotaʻi ma le talafatu o lena taulaga.

Mayan art

Mayan art e iai lona mafuaʻaga masani, e ui lava na aofia ai foi isi autu. E faia mai i maʻa poʻo faʻatagata laupapa, atavali, maʻa taua, ma ceramics. Na latou maua se faʻapitoa faʻapitoa mo lanu lanumeamata ma lanumoana lea na latou faʻaaogaina tele ai le maataua o na leo.

I le isi itu, io latou taulaga le stelae i maa. Ae sili i na mea uma, o teuteuga foliga teuteuina i stucco vali i lanu susulu. O le mea moni, sa i ai la latou sili atavali valivali. Ae o latou keramika, latou iloa alualu i luma fanaina metotia e ui Sa leai ni uili a le fai ipu omea. Mo lenei mafuaʻaga, lapisi fasi e pei o tioata na gaosia ma isi metotia pei o lola fetalaiga.

Le gagana ma tusitusiga, taua e iloa ai pe oa tu ma aga a le au Maya

E tofu le teritori o lenei malo ma a latou lava gagana. Peitaʻi, na omai uma i latou mai le gagana taʻatele na faʻaigoaina proto-mayan o le e talitonu na fanau i le maualuga o Kuatemala. Faʻapena foi, uma faʻasao tusitusiga o le Tala Faʻasolopito vaitaimi (latalata i le XNUMX seneturi BC) foliga mai na tusia i le mea e taʻua o cholti poʻo le gagana Mayan masani.

E matua taua lava le faiga tusitusi o lenei taulaga ia iloa a latou tu ma aga. Ma o lenei mo lua mafuaʻaga: na oʻo i le maualuga tulaga o faʻafaigofie ma, sili ai mea uma, matou te iloa latou faʻafetai i tusitusiga ma tusitusiga na latou tuʻua tatou.

Le Dresden Codex

Dresden Codex

E ui o loʻo i ai tagata suʻesuʻe e faʻafitia, o isi e faʻasino i lenei tusitusiga ua matua atiaʻe. O muamua faʻataʻitaʻiga aso mai le XNUMX senituri BC. Ae muamua, ua uma ona i ai isi Mesoamerican tusitusiga faiga pei o Zapotec.

O se ituaiga o tusitusiga glyphic, o lona uiga, faʻavae i hieroglyphics i le sitaili, mo se faʻataʻitaʻiga, o anamua Aikupito. Alu teisi loloto, o le a matou taʻuina atu ia te oe le mea na te faʻaaogaina logograms poʻo ni faʻatusa o se upu, tuʻufaʻatasia ma faailoga silapela. Ma ua toetoe lava a faʻamatalaina atoa.

E fa tusi muamua-Columbian Maya na teuina. O le Madrid Codex e mai le ituaiga faʻavae ma e faʻavae ile tzolkin poʻo le taʻamilosaga paia o aso mo lenei au Mesoamerican. O le Dresden Codex o loʻo iai laulau o fetu ma fetu, faʻapea foʻi ma faʻamatalaga o sauniga e fesoʻotaʻi ma le tausaga fou. Mo lana vaega, Paris Codex E manatu o se ituaiga o tusi lesona mo patai Maya. Mulimuli ane, o le Codex GrolierTalu ai nei, na finauina ai le moni aʻiaʻi, talu ai nei na faʻamaoniaina ai le moni ma o loʻo iai ma ata o atua.

Astronomy ma le kalena Maya

Tele mea na taumatemateina e uiga i malamalamaʻaga i fetu ma aso o le kalena Maya e manaʻomia ai le talanoaina e uiga uma i ai. E moni o lenei muaʻi Columbian taulaga suesue ma le totoʻa tino selesitila.

Ae o lona mafuaʻaga e le o le malamalama o le atulaulau, ae sa i ai mafuaaga tau i fetu, vavalo. I le avea ai o se fia iloa, matou te taʻu atu ai ia te latou na latou manatu o le gasetoto o le la ma le masina o se faʻapitoa lava o faʻalavelave.

A o le kalena, na ausia e le au Maya fuafua le la tausaga sili atu foi nai lo le papalagi o lona taimi. Na latou vaevaeina o latou taimi i aso pe aiga, togi poʻo winai ma 360-aso tausaga pe toe. Ae tutusa, na latou faʻavae luga o tolu vavalalata vaʻavaʻai taimi: o le taʻua muamua tzolkin, 260 aso; le haab o le 365 ma le telefoni uili kalena, 52 tausaga le matua.

O se vali ata Maya

Vali vali Mayan

Tamaoaiga ma fefaatauaiga

I le iuga, o le a matou taʻuina atu ia te oe e uiga i le tamaoaiga Mayan. E tusa ai ma a latou faʻatoʻaga, e foliga mai na latou iloa metotia alualu i luma. Sa latou faʻataʻitaʻia i terraces ma isi luga lugā na latou faʻainuina i totonu auala. Faʻatasi ai ma mea tau faʻatoʻaga na latou mauaina, o sana, manioka, pi lautele, kalisi, sunflower poʻo le cotton na taua tele. Ae o le laʻau, aemaise lava i ana vasega faʻataʻitaʻi, tele na faʻaaoga ai o tupe.

I le isi itu, o le Maya foliga na faatauoloa tele. Na faʻamanatuina taulaga tetele maketi ma sa avea ai ma nofoaga taua tau pisinisi. O oloa na aveina e manu i ona auala pe o vaa i vaitafe ma taunuu i ai le atoa Mesoamerican itulagi. O aitema e sili ona taʻutaʻua o ie, mea teuteu, poʻo oloa gaosi, ae o meaʻai foi.

I le faaiuga, ua matou faʻaali atu ia te oe faʻafefea tu ma aga a le au Maya, o se tasi o sili atu le muaʻi Columbian tagata i le atoa Amerika Amerika. Na latou fausia se sosaiete e fiafia tele i fetu ma faʻataʻitaʻiga, ae faʻapena foʻi i pisinisi ma mea taua.


O mataupu o le tusitusiga e tausisi ia tatou mataupu silisili o amio lelei faʻatonu. E lipotia se mea sese kiliki iinei.

Ia avea muamua ma faamatalaga

Tuʻu lau faamatalaga

o le a le lomia lou tuatusi imeli.

*

*